Geschiedenis

Een korte beschrijving van de geschiedenis van Gorinchem:

gorplat1.jpg (21610 bytes)

Dit is een plattegrond van de oudste bekende vorm van Gorinchem in de vroege middeleeuwen.

De stadsmuren bestonden uit grond met houten palissaden.
Het wapen van de van Arkels Tussen 1247 en 1267 kwam Gorinchem en omgeving in het bezit van de heren Van Arkel.

In 1267 startten zij met de bouw van een groot kasteel aan de oostzijde van Gorinchem, langs de rivier de Merwede.
De heren Van Arkel waren voor hun tijd groot en sterk gebouwd.
Het verhaal gaat, dat Jan I Van Arkel, genoemd "de sterke" zichzelf en zijn paard van de grond op kon trekken aan de balken in de stadspoorten.

De foto links toont het wapen van de heren Van Arkel.		 Jan van Arkel (De Sterke) trekt zich met paard en al op
De plattegrond van Gorinchem in de middeleeuwen, met stenen stadsmuren voorzien van 7 poorten en 23 torens

In de 14e eeuw versterkten de heren van Arkel Gorinchem met van steen gemetselde stadsmuren.
In 1382 kreeg Gorinchem stadsrechten, wat o.a. betekende dat de stad recht had op een eigen bestuur, rechtspraak en het heffen van belasting en tol.
Hiernaast ziet u de plattegrond van Gorinchem, zoals die was in de middeleeuwen, met 7 poorten en 23 torens. Echter het kasteel van de heren Van Arkel is hier al met de grond gelijkgemaakt, dus niet te zien.
Het later gebouwde kasteel "De Blauwe Toren" is hier wel te zien, als de twee grote cirkels links onder.
Deze cirkels stellen de grote torens voor, de kleinere toren en buitenmuur sluiten aan op de stadsmuur.
Kopergravure impressie met de stenen stadsmuren.

Dit is een gravure uit 1580 en geeft een zicht op Gorinchem vanuit het zuiden.

Deze gravure heeft verkeerde verhoudingen (kijk maar naar de bruggen), maar geeft toch een aardige impressie van de gemetselde stadsmuren, met links de gebouwen van kasteel "De Blauwe Toren".
Echter het vierkante gebouw uiterst links, was in werkelijkheid de veelhoekig rondgemetselde toren.
Floris V, graaf van Holland, van 1256 tot 1296 Floris V, graaf van Holland regeerde in de tijd, dat de heren Van Arkel in het bezit kwamen van Gorinchem en omstreken.

In die tijd, was het gebruikelijk, dat men een dergelijk bezit opdroeg aan de graaf (leenheer), welke dan de officiële eigenaar was en het bezit "in leen" terug gaf aan de eigenlijke eigenaar.

De graaf gaf de eigenaar dan bepaalde privileges, zoals het recht om belasting en tol te heffen binnen het te leen gegeven gebied.
Ook kreeg de eigenaar dan tolvrijdom voor een bepaald gebied.

De heren Van Arkel werden belangrijke ridders in de raad van de graaf van Holland.
Hun positie verbeterde tot 1354, echter toen kwam Jan van Arkel in conflict met Albrecht van Beijeren, de broer van inmiddels graaf Willem V.
Deze kwam aan de macht, toen graaf Willem V last kreeg van verstandsverbijstering.

In de raad ontstond verdeeldheid, er ontstonden twee partijen, de "Hoeken" en de "Kabeljauwen".
Willem van Arkel is gesneuveld tijdens de gevechten in de Revetsteeg De sterke heren zoals Jan van Arkel, (Kabeljauwen), betwistten het gezag van Albrecht van Beieren en de hem steunende groep heren (Hoeken). 
Dit escaleerde in een aantal oorlogen, waarbij kastelen en steden veroverd of platgebrand werden.

In 1401 trok een gezamenlijk leger van de graaf van Holland en de bisschop van Utrecht, met Britse en Duitse huursoldaten, Jan van Arkels gebied in. Dit grote leger werd door Jan van Arkel verslagen bij het Noordeloos.
Vervolgens trokken de troepen van Jan van Arkel zich terug in Gorinchem.
Echter de andere strijdmacht wist zich te hergroeperen en sloeg een langdurig beleg voor Gorinchem, wat uiteindelijk uitliep op een verdrag tussen beide partijen.

In 1412 kwam Gorinchem toch in bezit van graaf Willem VI, in 1417 probeerde Willem van Arkel om Gorinchem terug te veroveren, hij en zijn troepen slaagden erin binnen de stad te komen, echter tijdens felle gevechten in de straten sneuvelde Willem van Arkel.
Dit eindigde de periode onder de heren Van Arkel.
Een vrij accuraat schilderij van Gorinchem gezien vanuit het oosten in 1568
Gorinchem, nu een stad van Holland, geregeerd door Philips van Bourgondië en later Karel de Stoute, werd welvarend door handel. Er waren natuurlijk ook nog wel moeilijkheden, zoals de oorlog van Bourgondië met Gelre, de St. Elizabet vloed in 1421, concurrentie met Dordrecht (toen de meest belangrijke stad van Holland), overstroming in 1434, de Pest in 1435 en 1438, beschietingen en afbranden van delen van de stad door troepen van Gelre in 1479 en 1480, overstromingen in 1530 en 1532. Dit schilderij is gemaakt vanaf de plek, waar eens het kasteel van  Jan van Arkel stond. Het geeft een redelijk accuraat plaatje van o.a. de stadsmuren met kasteel "De Blauwe Toren" uiterst links.
Zinneprent op het verbond der edelen met de bedeltas in het midden In die tijd was het Katholieke geloof hier de enige godsdienst, echter halverwege 16de eeuw verspreiden zich nieuwe interpretaties aangegeven door de hervormer  Luther, later kwam het Protestantse geloof hieruit voort.
De Katholieke Philips II, was toen heerser over Nederland (toen Holland en België), toen hij ook koning van Spanje werd vertrok hij daarheen. Hij liet Magaretha van Parma hier Nederland regeren. Toen startte de onderdrukking van andere godsdiensten dan de Katholieke en ook de belastingen werden verhoogd.Sommige regeringsleden zoals de prins van Oranje, waren hiertegen.
Alva's bloedraad Zij boden Margaretha van Parma een smeekschrift aan.
Bij die gelegenheid werden zij bedelaars genoemd (gueux in het Frans). Deze naam namen zij toen aan om zichzelf en alle andere vrijheidsstrijders voortaan te noemen (geuzen in het Nederlands).
Philips II, bang voor een opstand zond de hertog van Alva met een leger naar Nederland.
Alva installeerde de bloedraad (plaatje), welke eenieder vervolgde, die verdacht werd een ander geloof aan te hangen dan het Katholieke of die de hoge belastingen niet betaalde. De bloedraad vond heel veel mensen schuldig, deze werden onthoofd, opgehangen of levend begraven.
Dit was de aanleiding voor de 80-jarige oorlog.
De martelaren van Gorinchem worden opgehangen in Den Briel In 1572 viel prins Willem van Oranje het oosten van Nederland binnen, terwijl tegelijkertijd een vloot van Geuzen vanuit het westen de grote rivieren opvoer.
De Geuzen veroverden Den Briel en daarna Dordrecht, vervolgens verschenen zij op 25 juni voor Gorinchem.
Na een korte beraadslaging koos de stad de zijde van de prins van Oranje.

De Katholieke soldaten en monniken verschansten zich daarop in kasteel "De Blauwe Toren", echter na twee dagen gaven zij zich over. De monniken werden meegenomen naar Den Briel en werden daar opgehangen, overigens tegen het bevel van de prins van Oranje.
Zij werden de martelaren van Gorinchem. 
De nieuwe vestingwerken, gereedgekomen in 1600 Onder de prins van Oranje werd onmiddellijk begonnen met het aanleggen van nieuwe vestingwallen, de middeleeuwse stadsmuren werden afgebroken, omdat deze niet bestand waren tegen het verbeterde geschut van die tijd. De vestingwallen kregen bastions volgens de laatste stand der vestingarchitectuur.
De wallen waren van aarde in de vorm van een dijk met een hoogte van 6m, met een rechte gemetselde voorzijde tot ca. 4m hoogte en aan de achterzijde aflopend, voorzien van paden om makkelijk kanonnen d.m.v. paarden omhoog te kunnen trekken.
Gorinchem met de nieuwe vestingwerken, gezien vanuit het zuiden
Gorinchem met de nieuwe ongenaakbaar ogende vestingwallen, vanuit het zuiden gezien.
Het vluchten van de patriotten links en het intrekken van de Pruisen rechts.
In de tweede helft van de 18de eeuw was prins Willem V aan de macht, hij was een zeer zwakke heerser, wat corruptie in de hand werkte. Het aantal Patriotten groeide, zij waren ook sterk vertegenwoordigd in de stadsbesturen.
In 1787 weigerden patriotten doorgang aan Willems vrouw, Wilhelmina van Pruisen. Zij riep haar broer, de koning van Pruisen te hulp.
Daarop vielen Pruisische troepen het land binnen en op 5 september sloegen zij beleg voor Gorinchem.
Nadat de Pruisen 12 dagen lang de stad beschoten hadden, gaven de patriotten zich over.

Op de tekening is te zien, dat rechts (oostzijde) de Pruisen de stad binnen trekken en links (westzijde) de Patriotten vluchten.
De kanonnen van de Pruisen raken een kruitopslag bij de Pelmolen Na de Franse revolutie, viel Frankrijk Holland binnen en prins Willem V vluchtte naar Engeland.
Nu kwamen de Patriotten aan de macht en Holland werd min of meer geregeerd door Frankrijk.
Later annexeerde Napoleon Holland en werd het een deel van Frankrijk.

Nadat Napoleons campagne in Rusland mislukt was, moest hij zich ook uit Holland terugtrekken.
Napoleon had eerder Gorinchem "de sleutel tot Holland" genoemd en hij wees nu Gorinchem aan als de vesting, die de aftocht van de Fransen naar het zuiden moest dekken.
De restanten van de Pelmolen na het beleg Op 6 december 1813 werd de stad door Pruisische troepen omsingeld en op 22 januari 1814 begonnen zij met vele kanonnen de stad te beschieten.

Op 4 februari gaven de 3500 Franse en Patriottische verdedigers zich over.
Toen hadden de Pruisische kanonnen 77% van de huizen verwoest.

Op de gravures is de verwoesting van een molen te zien als gevolg van een ontploffing, nadat een schot van de Pruisen een kruitopslag raakte.
Gezicht op de stad vanuit het zuiden in 1849, met scheepvaart op de rivier met o.a. stoomschepen
Dit gezicht op Gorinchem uit 1849 toont al enkele Stoomschepen.
Na de Franse tijd, heeft Gorinchem geen zware gevechten meer gezien tijdens diverse conflicten.
Echter gelegen in de zuidoost punt van de Hollandse Waterlinie was Gorinchem van groot strategisch belang voor Nederland. Gorinchem kreeg dan ook een permanent militair garnizoen en zelfs een marine onderdeel.
De beetwortelsuikerfabriek aan de Linge. In ca. 1870 startte de industriële revolutie en ook in Gorinchem groeide de industrie, echter voornamelijk op een afstandje van de stad, buiten de militair bepaalde schootsvelden. Binnen deze schootsvelden mocht geen permanente bebouwing staan. Later werden houten huizen toegestaan.

Een van de eerste fabrieken, was de suikerfabriek aan de Arkelse dijk, hier op de foto.De fabriek maakte suiker uit suikerbieten.
Andere industrieën, welke zich ontwikkelden waren staalconstructie, bierbrouwerij en visserij.
In 1925 ontwikkelde staalconstructiebedrijf "De Vries Robbé" (gedeeltelijk op de foto), zich tot het grootste bedrijf in Gorinchem.

In 1956, was "De Vries Robbe" zelfs het grootste staalconstructie- bedrijf van Nederland. Het bedrijfsterrein besloeg 20% van het bebouwde gebied van Gorinchem.
De groeifasen van Gorinchem Dit plaatje geeft de groeiperioden van Gorinchem weer. Rood is de oude vestingstad, blauw zijn de rivieren, kanalen en grachten. Licht groen zijn de bedrijfsterreinen van "De Vries Robbé" en oranje de wijken van voor de 2e wereldoorlog, gebouwd voor de arbeiders. Geel is de uitbreiding met woonwijken tot 1960, roze is de groei tot 1980 en paars is de groei van de woonwijken tot 2000. Donkergroen zijn verder ontstane handel en industrie terreinen tot 2000.

Na een periode van economisch recessie ging in 1976 de "Vries Robbé" failliet. Hierdoor steeg in Gorinchem de werkeloosheid tot 20%.
gorplat4.jpg (23776 bytes) Dit was een schok voor het personeel, wat trots was op de vele unieke staalconstructie projecten welke door "De Vries Robbe" gerealiseerd waren in binnen en buitenland.
Het was ook een grote tegenslag voor Gorinchem, nu zoveel van haar inwoners werkeloos werden, het zou nog 10 jaar duren, voor de werkeloosheid weer op een normaal niveau terug was.

Dit is de plattegrond van de vestingstad zoals hij er nu uitziet, links boven is een bastion verdwenen door het kanaal, maar verder zijn de vestingwallen nog min of meer in originele staat.
gorwap.jpg (25446 bytes) Dit is het wapen van Gorinchem, de tekst zegt:

Sterken brengen sterken voort.

Dit is het einde van deze geschiedenis pagina.

 

Terug naar de eerste pagina.