De Nieuwe Hollandse Waterlinie

In 1573 aan het begin van de 80-jarige oorlog, gebruikten de Hollanders voor het eerst water als offensief hulpmiddel.
Door het land te laten overstromen, moesten de Spaanse troepen wijken, waardoor hun beleg van Alkmaar werd gebroken.

Omdat Holland voor het grootste deel onder zeeniveau ligt, kon deze tactiek toegepast worden.
Na deze primeur, werd deze tactiek tijdens de 80-jarige oorlog vaker gebruikt, zo ook in 1574, toen werd door het doorsteken van de dijken van de Alblasserwaard een aanval van Spaanse troepen op Gorinchem verijdeld.

De polders rond Gorinchem zouden nog vele jaren onder water blijven staan, waardoor er grote voedselschaarste en armoede in het gebied ontstond. Maar de Spanjaarden kwamen er daardoor niet meer in.

leidenbel.jpg (127138 bytes) In 1574, hadden Spaanse troepen beleg geslagen voor Leiden (rechts boven).

De Geuzen lieten het land rond de stad onder stromen.

Te zien is, dat de Spaanse troepen versterkingen aangelegd hadden, voorzien van lage walletjes.

Het water kwam echter zo hoog, dat de Spaanse troepen moesten vluchten naar hogere grond.

De Geuzen konden nu hun boten om de versterkingen heen roeien.
Zo werd Leiden ontzet.

Volgens de overlevering, werd er Haring en wit brood uitgedeeld aan de uitgehongerde bevolking.

nederland2.jpg (106134 bytes) In 1629 begon prins Frederik Henderik met de uitvoering van een plan van prins Maurits uit 1589.

Dit plan ging uit van het gebruik van water, als verdedigingsmiddel.

Het plan bestond uit het maken van een verdedigingslinie van aan elkaar grenzende stukken onderwater gezet land.

Het nut hiervan was, dat men daardoor met een klein leger toch een groot gebied kon verdedigen.

Deze waterlinie liep eerst van de binnenzee "Zuiderzee" (IJsselmeer) in  zuidelijke richting tot de eerste grote rivier, de Lek.

Echter de linie werd al snel verlengd tot de rivier de Merwede bij  Gorinchem.

Dit kaartje toont hoe de eerste Hollandse Waterlinie Holland afsloot en de invallen, welke daarna hebben plaats gevonden.

fransen.jpg (84583 bytes) De Hollandse Waterlinie hield de inval van de Fransen tegen in 1672.

Echter tijdens de 2e invasie in 1794, was de winter zo streng, dat het onder water gezette land en de grote rivieren dichtvroren.

Ondanks Hollandse troepen op schaatsen en sleden voorzien van kanonnen, lukte het de Fransen in 1795 om Holland te veroveren.

Er was ook niet al te veel tegenstand, want veel Hollanders voelden wel wat voor de Franse ideeŽn van vrijheid en broederschap.

Op dit schilderij zien we de Fransen over het ijs trekken.

nederland3.jpg (89283 bytes) De met dijkachtige stadswallen versterkte vestingsteden, waren als defensie eilanden in de watervlakte van de waterlinie.


Zij dekten de boven water uitstekende dijken en de rivieren, met geschut, wat op de vestingwallen geplaatst werd.

Bijvoorbeeld: de grote 24 ponds kaliber kanonnen op de vestingwallen van Gorinchem, hadden een bereik van ca. 2 km en bestreken de rivier de Merwede van Woudrichem tot aan Werkendam.

De dijken  waren de enige wegen, welke de vijand kon gebruiken, omdat de rest onder water stond.

 

fort1.jpg (115981 bytes) Op andere plaatsen, waar dijken de waterlinie doorsneden of waar hoger gelegen gebieden droog bleven, bouwde men kleine met wallen omgeven forten.
uitlegger.jpg (30855 bytes) De Hollanders gebruikten platbodemschuiten, voorzien van een kanon.

Deze boomden zij stil naar de vijandelijke linie, om deze te beschieten, waarna men verdween in de nacht of mist.   

naarden.jpg (97212 bytes) Op deze foto ziet u Naarden, dit is een van de best bewaard gebleven vestingsteden.

Naarden ligt eigenlijk net voor de brede watervlakte van de waterlinie. Daarom zijn in de 18e en 19e eeuw de bastions aan de de oost en zuidzijde nog aangepast aan de laatste stand der vestingbouw. en is er aan de noorzijde een fort toegevoegd.

Hierin zijn ondergrondse bomvrije gebouwen en kanon kazematten.

Deze stad is zeker een bezoek waard, vergeet dan niet een paar uur uit te trekken voor het geweldige vestingmuseum.

Tussen de diverse invasies en bedreigingen in, bleef men steeds de linie verbeteren.

Meer steden kregen vestingwallen en er werden meer en grotere forten bijgemaakt volgens de laatste inzichten der vestingarchitectuur.

toren.jpg (72396 bytes) Tussen 1816 en 1824, werd de linie een stukje naar het oosten verschoven, zodat ook de stad Utrecht binnen de linie kwam te liggen.

In die tijd werden ook 11 nieuwe forten gebouwd aan de oostzijde van Utrecht.

Tussen 1840 en 1860, werden veel forten voorzien van een lage ronde toren met hele dikke gemetselde muren en gewelven met gronddekking, voorzien van geschutopstellingen.

forthonswijk.jpg (152257 bytes) De forten werden uitgebreid en voorzien van meer gebouwen met hele dikke gemetselde muren en gewelven met gronddekking.

Deze gebouwen en de torens werden bomvrij genoemd, zij moesten treffers van vijandelijk geschut kunnen weerstaan.

Echter de ontwikkeling van geschut liep vaak voor op de ontwikkeling van de forten.

Het fort op deze tekening is fort Honswijk, met rechtsonder de toren, voorzien van een 180 gr contrescarp gallerij.

De gebouwen op het terrein aangegeven met Romeinse cijfers zijn bomvrije gebouwen als kazernes, munitie opslag en kanon remises.

Verder zijn er langs de borstwering allerlei geschutopstellingen getekend.

forteverdingen.jpg (112868 bytes) De forten zijn zo gebouwd, dat de dijk recht op het centrum van de toren afloopt, vervolgens om het fort heengeleid wordt, om vanuit het centrum van de toren weer verder te lopen.

De vijand moest de dijk wel gebruiken, omdat verder alles onder water stond.

Het fort op deze foto is Fort Everdingen.

fortvuren.jpg (169409 bytes) Dit is een luchtfoto van Fort Vuren op 4 km ten oosten van Gorinchem.

De meeste van deze grote forten dekten niet alleen de dijk, maar ook de grote rivieren.

Fort Vuren is in het zomerseizoen open voor bezichtiging.

Men kan bij de VVV in Gorinchem een speciaal kaartje kopen om met de voetveren de vesting vierhoek te bezoeken.

Dit zijn de vestingsteden Gorinchem en Woudrichem, het door vestingwallen omgeven kasteel Loevestein en Fort Vuren.

Bij kasteel Loevestein en op Fort Vuren is een terrasje en taveerne.
Wandelaars en fietsers kunnen op Fort Vuren ook overnachten.

Een aantal andere forten is ook open voor bezichtiging.

 

vestinggeschut.jpg (119899 bytes) De artillerie oefend hier in het jaar 1935 op de vestingwallen van Gorinchem, met hun tot veldgeschut gemodificeerd 12cm vestinggeschut . 

Om precies te zijn, op de Dalemwal (in de volksmond heet deze dan ook Soldatenwal).

De kanonnen zijn opgesteld achter de borstwering van de zuidelijke face van bastion 9.

zichtopfort1.jpg (28896 bytes)

Het landschap van de waterlinie wordt wel het strategisch landschap genoemd.

Het landschap en de verdedigingswerken werden op elkaar aangepast, om de verdedigingswerken in het landschap onzichtbaar te maken.

Men zorgde voor lage en vage contouren van de verdedigingswerken gezien vanuit oost en zuid.

Men gebruikte gronddekking voor de gebouwen en aanplant van dezelfde bomen en struiken als reeds in de omgeving aanwezig.

Bestaande bomenrijen werden soms verlengd om de verdedigings- werken aan het oog te onttrekken.

Toch waren de forten zelf vrij kaal en bleven de schootsvelden vrij

Zicht op ca. 500 m voor Fort Honswijk.

zichtdiefdijk.jpg (35589 bytes)

Gezicht vanuit het oosten op een verdedigingslinie tussen twee forten.
fvurenbunker.jpg (78592 bytes) Met de uitvinding van de brisantgranaat, waren de bomvrije gebouwen ineens niet meer bomvrij.

Het geschut en troepen werden nu verspreid over het fortterrein ingezet.

De gebouwen dienden nu voor munitieopslag in de kelders en opslag van het geschut in vredestijd.

In 1939 werden nog betonnen schuilplaatsen gebouwd, welke wel bestand waren tegen een brisantgranaat (links op de foto).

Zo'n z.g. "groepsschuilplaats type P" bood bescherming aan een standaard infanterie groep, betaande uit 9 soldaten, 2 korporaals en 1 sergeant.

De ingang sloot dan aan op een stukje loopgraaf met opstellingen van hout en grond, voor een lichte mitrailleur en 7 geweerschutters.

innundatiesluis.jpg (20648 bytes) Innundatie.jpg (14545 bytes) Op de linker foto is de inundatiesluis bij fort Asperen (8 km ten noord- oosten van Gorinchem) in actie, in 1939.

Als gevolg van de Duitse dreiging werd de water- linie in gereedheid gebracht.
Rechts het resultaat.

kanonsloot.jpg (17007 bytes) pantsersloot.jpg (24943 bytes) Doordat het Hollandse landschap overdekt is met een net van sloten en vaarten, vormt dit een verraderlijk obstakel, wanneer deze en ook de wegen niet meer te zien zijn door het water.

opijzen1.jpg (18811 bytes)

opijzen2.jpg (18253 bytes)

In strenge winters, werd de waterlinie verzwakt, wanneer het ijs sterk genoeg werd om manschappen en lichte voertuigen te dragen.

Bevroren delen werden zoveel mogelijk open gemaakt.

zaagtruck.jpg (11839 bytes) opijzen3.jpg (17206 bytes) Hiervoor werd zelfs  een zaagtruck gebruikt (op de linker foto).

Ook werden ijsschotsen als obstakels ingezet (opijzen).

En werd er water afgelaten om zwakke plekken in het ijs te creŽren.

schaatssoldaten.jpg (59666 bytes) Destijds kon vrijwel elke Hollander schaatsen, dus waren de troepen snel verplaatsbaar op de schaats.

Zij wisten de zwakke plekken in het ijs, welke ze zelf gemaakt hadden, de vijand wist deze niet.

Deze foto is gemaakt tijdens de mobilisatie van 1939/1940. Overigens niet in de Hollandse Waterlinie, maar in de Grebbe linie, welke ook van zoveel mogelijk inundaties was voorzien.

fvvoorzijde.jpg (92631 bytes) Dit is het onbeschermde deel van de toren van fort Vuren.

De overige ca. 240 graden is na uitvinding van het getrokken geschut en de brisantgranaat voorzien van een beschermende ring van bomvrije gebouwen  met de gronddekking aan vijandzijde.


In vestingtermen heet dit een contrescarp galerij.

fvbgebouw.jpg (106595 bytes) Staande op de toren en kijkend richting oost, zien we tussen de bomen links de dijk op het centrum van de toren aanlopen.

In het midden is een van de andere bomvrije gebouwen op het fort terrein te zien.

Op de voorgrond kijken we tegen de gevel van de bomvrije gebouwen van de contrescarp.

De schoorstenen en luchtkokers hiervan zijn tussen het gras te zien.

fvcgalboven2.jpg (26525 bytes) fvcgalboven.jpg (27079 bytes) Op de linkse foto is meer te zien van de gevel van de contrescarp.

Op de rechtse foto, het zuidwestelijke eind van de contrescarp.

fvcgalbeneden.jpg (18622 bytes) fvgracht.jpg (23759 bytes) Op de linkse foto kijken we in de contrescarp galerij aan de westelijke zijde.
De toren is rechts en de contrescarp links.
Op de rechtse foto, de gracht, welke het fort omringt.
faplattegrond.jpg (18357 bytes) fvpomp.jpg (17689 bytes) Links de plattegrond van een verdieping van een fort Asperen.

Veel van de torens op forten zien er zo uit, met een kern met daaromheen als gewelven gemetselde gang en ruimten.

Rechts, vers drinkwater in fort Vuren.

fvbinnen1.jpg (68443 bytes) De kern van bestaat uit een toren zonder dak, welke als luchtkoker diens doet en wat daglicht binnen brengt.

Hierom loop op elke verdieping een gang met scherf beschermde ramen, luchtkokers en schoorstenen naar de kern.

Rond de gang zijn ruimten, van elkaar gescheiden door dikke muren.

Deze waren in het begin geschutopstellingen.

Op de foto dergelijke ruimten, echter op de kelderverdieping, deze hadden een andere functie.

fvbinnen2.jpg (76329 bytes) Hier de gang op begane grond niveau.

Rechts de muur van de kern.

Links de muur met ingangen naar de voormalige geschut opstelling ruimten.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 30-12-13

Meer vestingsteden forten en bunkers (veel foto's, maar nog met tekst in het Engels) of ga TERUG naar de eerste pagina